Gramatyka języka francuskiego
Z Wikipedii
Gramatyka języka francuskiego - opis zjawisk językowych w ujęciu synchronicznym występującym w języku francuskim.
[edytuj] Morfologia
[edytuj] Rodzajnik
Rodzajnik w języku francuskim występuje w dwóch rodzajach: męskim i żeńskim, a także w liczbie pojedynczej i mnogiej. Wyróżniamy dwa typy rodzajników: określone i nieokreślone.
- Liczba pojedyncza:
- rodzaj męski: un – rodzajnik nieokreślony; le (l') – rodzajnik określony
- rodzaj żeński: une – rodzajnik nieokreślony; la (l') – rodzajnik określony
- Liczba mnoga: (nie ma rozróżniania na rodzaje)
- des – rodzajnik nieokreślony
- les – rodzajnik określony
Rodzajniki ściągnięte to połączenia rodzajnika określonego le i les z przyimkami à i de:
- à + le = au
- à + les = aux
- de + le = du
- de + les = des
[edytuj] Rodzajnik określony
Rodzajnik określony używany jest wówczas, gdy stojący po nim rzeczownik oznacza rzeczy (osoby), które są powszechnie znane, jednoznacznie określone lub o których była już mowa.
Po przeczeniu rodzajnik określony nie zmienia swojej formy.
Rodzajnika określonego używa się przed:
- nazwami kontynentów, państw, dużych wysp i regionów,
- nazwiskami oznaczającymi rodzinę lub kilku jej przedstawicieli,
- rzeczownikami oznaczającymi części ciała,
- nazwami dni tygodnia,
- nazwami świąt kościelnych,
- określeniami gatunków oraz nazwami surowców.
[edytuj] Rodzajnik nieokreślony
Rodzajników nieokreślonych używamy wówczas, gdy stojący po nim rzeczownik oznacza bliżej nieokreślone rzeczy (osoby).
W zdaniu przeczącym , po ne ... pas zamiast rodzajnika określonego stosuje się przyimek de:
Pierre a une voiture. Pierre n'a pas de voiture.
W zdaniach przeczących z użyciem czasownika être (być) rodzajnik nieokreślony nie zmienia swej postaci.
[edytuj] Rodzajnik cząstkowy
Rodzajnik cząstkowy ma następujące formy:
- rodzaj męski: du (de l')
- rodzaj żeński: de la (de l')
- liczba mnoga: des
Używa się go przed:
- rzeczownikami oznaczającymi nieokreślone ilości lub rzeczy, których nie można policzyć,
- rzeczownikami będącymi nazwami pojęć abstrakcyjnych,
- faire + rodzajnik cząstkowy + nazwa czynności,
[edytuj] Rzeczownik
Jest podstawową częścią mowy w języku francuskim. Formę słownikową stanowi wyraz w liczbie pojedynczej. Francuski rzeczownik ma cechę rodzaju - męskiego lub żeńskiego. Rodzaj nijaki nie występuje. Rzeczownik odmienia się przez liczby - pojedynczą i mnogą. Posiada tylko jedną formę deklinacyjną.
[edytuj] Liczba mnoga rzeczownika
Liczbę mnogą tworzymy w większości przypadków dodając końcówkę -s do wyrazu w liczbie pojedynczej.
- un jardin - des jardins
- une voiture - des voitures
Odstępstwa od zasady Gdy rzeczownik w liczbie pojedynczej kończy się na -s, -z lub -x, didatkowej końcówki nie dodaje się
- un fils - des fils
- une voix - des voix
Niektóre rzeczowniki w miejsce końcówki -s przyjmują -x.Są to z reguły rzeczowniki zakończone na
- -eau np. un couteau - des couteaux
- -eu np. un jeu - des jeux
Rzeczowniki zakończone na -ou z reguły przyjmują końcówkę -s. Niektóre tylko kończą się na -x. Najważniejsze z nich to un bijou (klejnot}
un caillou (kamień)
un chou (kapusta}
un genou (kolano)
un hibou (sowa)
un joujou (zabawka)
un pou (wesz)
[edytuj] Czasownik
Czasowniki określają wykonywaną czynność, lub stan, w jakim znajduje się podmiot. Pod względem morfopogicznym w języku francuskim wyróżniamy 3 grupy czasowników:
- czasowniki zakończone na -ER w bezokoliczniku np.: regarder, rester, détester
- czasowniki, które kończą się na -GER np. changer, manger, nager, partager, ranger; w tych czasownikach po -g musi wystąpić e. A to dlatego, że -e nieme a także -i powoduje wymowę -g jako [ż]
- czasowniki, które kończą się na -CER. np. commencer, placer, avancer, lancer; -e przechodzi w -è. Zmiana ta następuje przed e niemym
- czasowniki takie jak appeler i jeter, które przed e niemym podwajają l – ll lub t – tt
- czasowniki takie jak payer, essayer, balayer w których przed e niemym, y zamienia się na i
[edytuj] Czasowniki modalne
Les verbes modaux czyli czasowniki modalne należą do grupy czasowników wyrażających przyzwolenie, konieczność, możliwość itd... Czasowników tych jest tylko 4, a odmiana ich jest nieregularna. Należą tutaj:
- devoir (musieć)
- vouloir (chcieć)
- pouvoir (móc)
- savoir (wiedzieć, umieć, potrafić)
[edytuj] Czasowniki zwrotne
Les verbes pronominaux, czyli czasowniki zwrotne stanowią odrębną grupę czasowników. Ich odmiana od zaimka zwrotnego, który znajduje się przed czasownikiem i który dostosowuje się do danej osoby. Zaliczany do tej grupy:
- se laver (myć się)
- se réveiller (budzić się)
- se maquiller (malować się)
- se lever (wstawać)
- se vetir, s'habiller (ubierać się)
- s'occuper (zajmować się)
- s'appeler (nazywać się)
- se tapir (przycupnąć)
- se souvenir (pamiętać, przypominać sobie)
Przykłady:
- J'habite loin de chez mes parents, nous nous voyons une fois par mois. → Mieszkam daleko od moich rodziców, widujemy się raz na miesiąc.
- Ils se promènent tous les jours. → Oni spacerują każdego dnia.
[edytuj] Składnia
[edytuj] Szyk wyrazów w zdaniu
[edytuj] Czasy
[edytuj] Le Présent – czas teraźniejszy
Le présent, czas teraźniejszy, opisuje:
- zdarzenia mające miejsce obecnie, w tej chwili, punktowe lub rozciągnięte w czasie:
- Je nage. – Pływam. (zdarzenie rozciągnięte w czasie)
- La porte claque. – Drzwi trzasnęły. (zdarzenie punktowe)
- prawdy ogólne:
- La Terre tourne autour du Soleil. – Ziemia obiega Słońce.
- zdarzenia przeszłe:
- Louis XIV meurt en 1715. – Ludwik XIV umiera w roku 1715.
- Może odnosić się do przyszłości:
- Il est dix heures. Il rentre à midi. – Jest godzina dziesiąta. On wraca w południe.
[edytuj] Le Passé Récent – czas przeszły niedawny
Czas wyrażający przeszłość niedawną, opisujący wydarzenia, które dopiero co miały miejsce.
Tłumaczy się go: właśnie co, dopiero co, niedawno, przed chwilą, przed momentem.
Czas ten tworzymy dodając do formy osobowej czasownika venir bezokolicznik poprzedzony 'de':
Schemat: VENIR + DE + BEZOKOLICZNIK
Zdanie twierdzące:
Zdanie przeczące:
Z czasownikiem zwrotnym:
Z czasownikiem zwrotnym w formie przeczącej:
W pytaniu:
- Vous venez de le dire? – Powiedzieliście to przed chwilą?
- Venez-vous de le dire? – Powiedzieliście to przed chwilą?
Zdanie przeczące w formie pytającej:
[edytuj] L'imparfait – czas przeszły prosty niedokonany
Czas przeszły niedokonany, służy do:
- opisywania (krajobrazów, pogody, osób, stanów, uczuć, obyczajów, przyzwyczajeń, tadycji)
- Je me promenais le long de la mer, j'écoutais le bruit des vagues, le soleil brillait, je me sentais heureux. – Spacerowałem brzegiem morza, słuchałem szumu fal, słońce świeciło, czułem się szczęśliwy.
- Les Romains organisaient un grand nombre de fêtes religieux. – Rzymianie organizowali wiele świąt religijnych.
- wyrażania czynności regularnie powtarzających się w przeszłości
- Chaque jour je me baignais dans la mer qui était très chaude. – Każdego dnia kąpałem się w morzu, które było bardzo ciepłe.
- Czas ten jest tłem dla innej czynności przeszłej
- Quand je me baignais, le téléphone a sonné. – Kiedy się kąpałem, zadzwonił telefon.
Budowa czasu:
Schemat: Czasownik w 1 os.lm. czasu teraźniejszego, bez końcówki -ons, + ais, ais, ait, ions, iez, aient
Na przykład:
- regarder → nous regardons → regard → je regardais/tu regardais/il regardait/nous regardions/vous regardiez/ils regardaient
W przypadku niektórych czasowników, aby zachować wymowę bezokolicznika, możliwa jest jedna z dwóch zmian ortograficznych:
- czasowniki zakończone na -ger, będą miały końcówki -eais, eais, eait, ions, iez, eaient. Jest to konieczne, aby zachować dźwięk [ʒ] (gdyby po 'g' następowało od razu 'a' wymawialibyśmy normalne [g]). Na przykład
- je mangeais, tu mangeais, il mangeait, nous mangions, vous mangiez, ils mangeaient
- czasowniki zakończone na -cer. W tym przypadku, aby zachować dźwięk [s] bezokolicznika, a nie dopuścić do wymowy [k] (gdyby po c było a), stosuje się zapis 'ç' zamiast 'c' (oprócz 1 i 2 os.lm.). Na przykład:
- je lançais, tu lançais, il lançait, nous lancions, vous lanciez, ils lançaient
Przeczenie: Je n'allais pas.
Pytanie: J'allais? / Allais-je?
Pytanie przeczące: Je n'allais pas? / N'allais-je pas?
[edytuj] Le Passé Composé – czas przeszły złożony dokonany
Czas ten jest niejako przeciwieństwem czasu l'imparfait. Służy:
- do wyrażania czynności dokonanych, punktowych:
- Quand elle rentrait l'orage a éclaté. – Kiedy wracała rozpętała się burza.
- do wyrażania zdarzeń o ograniczonej długości trwania:
- J'ai été absent entre le 5 et le 17 mai. – Była nieobecna pomiędzy 5 a 17 maja.
- do wyrażania kilku następujących po sobie zdarzeń:
- Je suis sorti, j'ai fermé la porte, je suis descendu dans la rue où j'ai pris le taxi – Wyszedłem, zamknąłem drzwi, zszedłem na ulicę gdzie wsiadłem do taksówki.
- do wyrażania czynności wcześniejszej w stosunku do czynności teraźniejszej (następstwo czasów):
- J'écoute un disc que j'ai acheté hier. – Słucham płyty którą kupiłem wczoraj.
Budowa czasu:
Schemat: avoir/être + participe passé
Czasownik posiłkowy avoir lub être w formach osobowych + participe passé (imiesłów czasu przeszłego).
Dla większości czasowników czasownikiem posiłkowym jest czasownik AVOIR. Na przykład:
- CHANTER → J'ai chanté, Tu as chanté, Il a chanté, Nous avons chanté, Vous avez chanté, Ils ont chanté
- AIMER → J'ai aimé, Tu as aimé, Il a aimé, Nous avons aimé, Vous avez aimé, Ils ont aimé
- W przeczeniu: Je n'ai pas aimé, Tu n'as pas aimé, Il n'a pas aimé, etc.
- Pytanie: J'ai aimé? Tu as aimé?, etc. (intonacja); Ai-je aimé? As-tu aimé?, etc. (inwersja)
- Pytanie przeczące: Je n'ai pas aimé? Tu n'as pas aimé?, etc. (intonacja); N'ai-je pas aimé? N'as-tu pas aimé?, etc. (inwersja)
Czasowniki zwrotne tworzy się z czasownikiem posiłkowym ETRE. Participe passé jest wtedy odmienny i uzgadnia się z podmiotem (do rodzaju żeńskiego dopisujemy -e, do liczby mnogiej -s, do rodzaju żeńskiego liczby mnogiej -es). Na przykład:
- SE LAVER → Je me suis lavé(e), Tu t'es lavé(e), Il s'est lavé, Elle s'est lavée, Nous nous avons lavé(e)s, Vous vous avez lavé(e)s, Ils se sont lavés, Elles se sont lavées
- Przeczenie: Je ne me suis pas lavé(e), Tu ne t'es pas lavé(e), etc.
- Pytanie: Je me suis lavé(e)? Tu t'es lavé(e)?, etc. (intonacja); Me suis-je lavé(e)?, T'as-tu lavé(e)?, etc. (inwersja)
- Pytanie przeczące: Je ne me suis pas lavé(e)?, Tu ne t'es pas lavé(e)?, etc. (intonacja); Ne me suis-je pas lavé(e)?, Ne t'es-tu pas lavé(e)?, etc.
Istnieje ponadto kilka czasowników "ruchu" – tworzy się je również z czasownikiem posiłkowym ETRE, a zatem także i participe passé jest odmienny i uzgadnia się z podmiotem. Do czasowników "ruchu" należą między innymi: naître, aller, monter, arriver, venir, entrer, passer, rester, partir, sortir, descendre, tomber, mourir, retourner. Na przykład:
- Je suis sorti(e), Tu es sorti(e), Il est sorti, Elle est sortie, Nous sommes sorti(e)s, Vous êtes sorti(e)s, Ils sont sortis, Elles sont sorties.
- Przeczenie: Je ne suis pas sorti(e), Tu n'es pas sorti(e), etc.
- Pytanie: Je suis sorti(e)?, Tu es sorti(e)?, etc. (intonacja); Suis-je sorti(e)?, Es-tu sorti(e)?, etc. (inwersja)
- Pytanie przeczące: Je ne suis pas sorti(e)?, Tu ne t'es pas sorti(e)?, etc. (intonacja); Ne suis-je pas sorti(e)?, N'es-tu pas sorti(e)?, etc. (inwersja)
Tworzenie participe passé (imiesłów czasu przeszłego):
- Dla czasowników pierwszej grupy (zakończonych na -er), participe passé tworzymy dodając w miejsce końcówki -er, końcówkę -é. Na przykład: chanter → chanté, manger → mangé.
- Pozostałe participe'y passé są nieregularne. Na przykład: prendre → pris, comprendre → compris, apprendre → appris, faire → fait, voir → vu, savoir → su, devoir → dû, lire → lu, avoir → eu, finir → fini, être → été, etc.
[edytuj] Le Plus-que-parfait – czas zaprzeszły
Jest czasem zaprzeszłym, oznacza czynności, które miały miejsce przed inną czynnością przeszłą już zakończoną (najczęściej czynność ta jest wyrażona w passé composé lub w imparfait). Plus-que-parfait jest czasem złożonym i składa się z czasownika posiłkowego être lub avoir, który odmieniamy w imparfait, a także z participe passé czasownika głównego. Budowa czasu:
Schemat: osoba + être lub avoir(odmienione w imparfait) + participe passé czasownika głównego.
Przykład:
- Quand nous sommes venus au cinéma le film avait déjà commencé. → Kiedy przyszliśmy do kina film się już zaczął.
[edytuj] Futur Proche
Czas futur proche jest czasem przyszłym stosowanym do mówienia o czynnościach, które będą miały miejsce w bardzo bliskiej przyszłości, czyli zaraz, a więc co do których jesteśmy naprawdę pewni, że się wydarzą.
osoba + aller + bezokolicznik
Czas futur proche tworzymy przez odmianę, w czasie teraźniejszym, czasownika aller (który w futur proche staje się czasownikiem posiłkowym), a następnie dorzucamy bezokolicznik czasownika wyrażającego czynność. Odmiana czasownika wygląda następująco:
| Singulier (liczba pojedyncza) | Pluriel (liczba mnoga) | |
|---|---|---|
| 1 osoba | je vais | nous allons |
| 2 osoba | tu vas | vous allez |
| 3 osoba | il/elle/on va | ils/elles vont |
Aller jest czasownikiem nieregularnym, który w codziennym użyciu oznacza iść, jechać. Natomiast w czasie futur proche pełni wyłącznie funkcję czasownika posiłkowego, którego nie tłumaczymy.
Przykłady:
- Je vais manger. → Będę jeść.
- Ce soir tu ne vas pas regarder la télé. → Dziś wieczorem nie będziesz oglądać telewizji.
[edytuj] Futur Simple
Czas ten stosujemy aby wyrazić czynności, które zostaną wykonane, lub też nie, w jakimś momencie w przyszłości np. za chwilę, jutro, później, za dwa dni itd. Po drugie, futur simple używamy również po wyrażeniach czasowych takich jak: quand, lorsque (kiedy), dès que (w momencie kiedy), aussitôt que jak tylko), jeśli dana czynność będzie wykonywana w przyszłości.
Czas futur simple tworzy się przez dodanie do bezokolicznika następujących końcówek:
| Singulier (liczba pojedyncza) | Pluriel (liczba mnoga) | |
|---|---|---|
| 1 osoba | je -ai | nous -ons |
| 2 osoba | tu -as | vous -ez |
| 3 osoba | il/elle/on -a | ils/elles -ont |
Czasowniki I i II grupy, czyli te zakończone na: -er, -ir dopisujemy podane wyżej końcówki np.: arriver – j'arriverai → przyjdę; dormir – nous dormirons → będzimy spali.
Czasowniki zakończone na -re, odrzucamy "e" i dopisujemy odpowiednie końcówki jak np.: vivre – nous vivrons → będziemy żyli.
- Nieregularne formy czasowników w czasie futur simple:
- avoir (mieć) → j'aurai
- savoir (wiedzieć/potrafić) → je saurai
- faire (robić) → je ferai
- être (być) → je serai
- aller (jechać/iść) → j'irai
- acquérir (nabywać/zdobywać) → j'acquérrai
- voir (widzieć) → je verrai
- courir (biegać) → je courrai
- venir (przyjeżdżać/przychodzić) → je viendrai
- mourir (umierać) → je mourrai
- devoir (musieć) → je devrai
- envoyer (wysyłać) → j'enverrai
- pouvoir (móc) → je pourrai
- vouloir (chcieć) → je voudrai
- tenir (trzymać) → je tiendrai
- recevoir (otrzymywać) → je recevrai
- cueillir (zbierać) → je cueillerai
Przykłady:
- J'aurai dix-huit ans dans six semaines. → Za sześć tygodni skończę 18 lat.
- Je ne partirai pas cette année en France. → Nie wyjadę do Francji w tym roku.
[edytuj] Futur antérieur
Czas futur antérieur jest czasem przyszłym uprzednim, zwanym również czasem zaprzyszłym. Futur antérieur składa się z czasownika posiłkowego avoir lub être, odmienianym w czasie futur simple, oraz z participe passé czasownika właściwego.
osoba + être lub avoir (odmienione w futur simple) + participe passé
Przykład:
- Quand j'aurai terminé la lecture de ce livre, je prendrai une tasse de thé. → Kiedy skończę czytać tę książkę napiję się herbaty.