Destpêk

' Dîtaneya Einstein E=mc2 hate çespandin ' Piştî demeke ji sed salî dirêjtir dawiyê, bi saya serê karê bêwestan yên fîzyazanên fransî, elman û macar; hevkêşeya Einstein ya navdar E=mc2 (E=wize, m=barist, c=leza ronahiyê) hate çespandin. Bi rêvebiriya Laurent Lellouch ji Navenda Fîzyaya Dîtaneyî ya Fransî (France's Centre for Theoretical Physics) û bi alîkariya yek ji superkomputerên li ser rûyê dinyayê herî bi hêz e, zaneyan nirxandinek nû ya barista (mass) proton û neutronan kirin; proton û neutronan jî laşikên hîmî (elementary particle) ne yên ko navika atomê ji wan hatiye avakirin. Li got modela naskirî ya fîzyaya laşikan (particle physics) proton û neutron ji laşikekî piçûktir yê bi navê kwark (quark) û gluon (ji peyva inglîzî glue = şîrêz) hatine avakirin, kwark bi alîkariya gluonan bi hev ve têne girêdan. Tiştê seyr ev e: barista gluonan sifir e û barista kwarkan bi tenê pênc ji sedî ya atomê ye. Ka êdî 95 ji sedî ji barista mayî li kû ye? Bersiv, li gor lêkolîna di kovara zanistî Science on Thursday de hatiye weşandin, ew e ko ev 95% ji barista windayî ji wizeyê (energy), ji liv (movement) û ji bandora ko kwark û gluonan li hev dikin (interaction) tê. Bi gotineke din, wize û barist hevseng (equivalent) in, her wek çawa Einstein sala 1905 di dîtaneya xwe ya rêjeyîtiya taybet (Special Theory of Relativity) de pêşnyaz kiribû.

' Tiriyê tirkan dikuje!' Rêxistina Parastina Hawirdorê Greenpeace li ser tiriyên ku ji 5 welatên têne îthalkirin û li Almanyayê têne firotin lêkolînek kir. Derket holê ku tiriyên ku ji Tirkiyeyê diçin ji bo tenduristiya mirovan ne baş e û gelek zirarê dide tenduristiyê. Hate ragihandin ku tiriyên ku ji Tirkiyeyê diçin 8 madeyên kîmyewî di nava xwe de dihawîne. Dema ku tê şuştin ev made jê diçin lê di nava demeke dirêj de jî zirarê dide genetîka mirovan. Heta dibe sedema pençeşêrê. Endamên Greenpeaceyê ji 17 marketan 121 nimûneyên tiriyan girtine û li ser van lêkolîn kirine. Di encama lêkolînê de encamên mirovan dixe nava fikaran derketine holê. Pisporên Gerrenpeaceyê diyar kirin ku tiriyên ji Îtalyayê tên ji sedî 36 zirarê dide tenduristiya mirovan. Ji sedî 25 tiriyên ku ji Fransa, Spanya û Yewnanîstanê tên û li marketên Almanyayê têne firotin jî zirarê didin tenduristiyê.

Dil ango dilê mirovî, masûlkeyeke bi çar malik e ku xwînê dişîne her derê bedena mirov. Dil wek pompe dixebite û di deqîqê de 60-80 caran lêdixe. Bi taybetî, dil ji du aliyan pêktê: dilê rastê û dilê çepê.

dewam...